Silah, Mikrop ve Çelik: İnsan Topluluklarının Yazgıları İncelemesi

Silah, Mikrop ve Çelik, tarih yazımında bir çığır açmış nadir kitaplardan biri. Jared Diamond, evrimsel biyolog kimliğiyle "Neden Avrupalılar Amerika'yı fethetti, tersi olmadı?" gibi basit ama derin bir soruyu kitabın çıkış noktası yapıyor. Cevabı ırk veya kültürel üstünlükte değil; coğrafi şans, evcilleştirilebilir hayvan ve bitki çeşitliliği, kıtaların eksen yönlendirmesi ve bulaşıcı hastalıklara karşı bağışıklık gibi faktörlerde arıyor. Bu yaklaşım, 19. yüzyıldan beri süregelen Avrupa-merkezli üstünlük anlatılarını kökten sarsıyor.

Diamond'ın metodolojisi titiz ve disiplinler arası; arkeoloji, dilbilim, genetik, ekoloji ve tarihi tek bir çatı altında birleştiriyor. Verdiği örnekler son derece çeşitli, Yeni Gine kabilelerinden İnka İmparatorluğu'na, Polinezyadan Çin'e uzanan geniş bir yelpazede analiz yapıyor. Özellikle Pizarronun Atahualpa'yı yenmesini analiz ettiği bölüm, kitabın tezini somut bir vakayla şekilde gösteriyor: 168 İspanyol askerinin nasıl 80 bin İnka askerine üstün geldiğini silah, mikrop ve çelik faktörleri üzerinden çözümlüyor. Türkçe çevirisi Ülker İnce tarafından yapılmış ve TÜBİTAK Yayınları'nın özenli editörlüğünden geçmiş.

Eleştiri tarafında bazı tarihçiler Diamond'ın "coğrafi determinizm" yaklaşımını fazla indirgemeci buluyor, kültürel, dinî ve siyasal faktörleri yeterince hesaba katmadığı söyleniyor. 624 sayfalık hacmi ve yer yer akademik yoğunluğu da popüler okuyucuyu zorlayabilir. Ancak Pulitzer Ödülü almış ve 30+ dile çevrilmiş bir eserin bu eleştirilere rağmen klasikleşmesi rastlantı değil. Uygarlık tarihini yeniden düşünmek isteyen herkes için zorunlu bir okuma.